Verslag: Toujours Charlie?

Na de aanslagen in Parijs begin januari 2015 stroomden de straten en pleinen vol. Mensen uitten massaal hun woede over de moord op 12 mensen in en om het redactielokaal van Charlie Hebdo. De schok werd alleen maar groter na de gijzeling van een Joodse supermarkt in Parijs en de dood van vier gegijzelden. In die dagen daarna groeide Je suis Charlie uit tot de leus van de demonstraties.

Terwijl de gebeurtenissen de Fransen nog steeds bezighouden, werd het in Nederland na de eerste protesten al snel weer stil. Toch stellen de aanslagen belangrijke vragen, zoals hoe zorg je dat iedereen zich thuis voelt? Wat zijn de grenzen van de vrijheid van meningsuiting? Hoe ver wil je en kun je gaan in het beveiligen van de samenleving? Deze kwesties kwamen aan de orde tijdens het symposium Toujours Charlie? in de Geertekerk.

Sprekers: Sociologe Marije Boekkooi van de Vrije Universiteit stelt dat het onderscheid tussen de Franse en Nederlandse reactie samenhangt met de verschillende toon van het debat in beide landen. In Frankrijk bestaat al langer het gevoel dat de Franse republiek en haar waarden onder vuur liggen. De aanslagen bevestigden dit beeld en brachten daarom heel veel mensen op de been. In Nederland wordt het integratiedebat vooral gevoerd in termen van ‘de boel bij elkaar houden’. Dat is geen slogan die erg aanspreekt. Na de eerste schok was er geen aansprekende boodschap die mensen nog eens de straat op kon brengen. De invloed van het al lopende debat was volgens Boekkooi overigens het best terug te zien in Duitsland. Op het moment van de aanslagen was daar een discussie gaande over de anti-islamitische Pegida marsen. De aanslagen in Parijs werden onmiddellijk door Pegida opgepakt. Dit maakte het lastig voor mensen die tegen Pegida waren om hun verontwaardiging over Parijs vorm te geven. Dit leidde zelfs tot slogans als: Je suis Charlie, aber nicht Pegida.

Ook al is de aandacht voor de aanslagen snel weggeëbd, Joodse Nederlanders ervaren de gevolgen nog dagelijks, vertelt Chantal Suissa. Zij is bestuurder van de Liberaal Joodse Gemeente Amsterdam. De extra veiligheidsmaatregelen voor Joodse scholen en synagogen gelden nog steeds. Door de slogan Je suis Charlie ging het volgens Suissa teveel over de vrijheid van meningsuiting en verdwenen de antisemitische overtuigingen van de daders te snel uit het oog. Maar onder Joden leeft de angst voor nieuwe aanslagen nog steeds sterk. Afwachten is geen optie. Als trainer en coach geeft Suissa dialoogworkshops op middelbare scholen. Soms zijn dat heel bemoedigende ervaringen. Andere keren loopt het groepsgesprek vast in complotdenken. Een argument dat nog wel eens langskomt is dat aanslagen niet kunnen zijn gepleegd door moslims, omdat echte moslims zoiets nooit zouden doen. Dit soort ideeën maken een wederzijds kritisch gesprek lastig.

Razi Quadir, docent islamitische theologie aan de Vrije Universiteit, herkent dit probleem. Hij ziet echter nog drie andere obstakels voor een goed vruchtbare dialoog. Een daarvan is dat er vaak geen begrip is voor het brede perspectief waarmee veel moslims naar de ontwikkelingen kijken. Onder hen bestaat er veel woede en verontwaardiging over de situatie in het Midden-Oosten. Uiteraard keurden de meeste moslims de aanslagen af, maar ze herinnerden zich tegelijkertijd vergelijkbare gebeurtenissen en de vele andere slachtoffers van de strijd in het Midden-Oosten. Ze vroegen zich af waarom mensen daarvoor niet de straat opgegaan waren.

Een tweede gespreksdrempel die Quadir ziet is het voortdurend wantrouwen aan het adres van moslims. Direct na de aanslagen riep de Rotterdamse burgermeester Ahmed Aboutaleb moslims op om zich uit te spreken tegen islamitisch terrorisme. Daarmee is er steeds een ‘betrouwbaarheidstoets’ waar moslims aan moeten voldoen voordat ze mee mogen doen met het maatschappelijke gesprek. Dit zet moslims bij voorbaat op achterstand, aldus Quadir.

Een derde obstakel is dat gesprekspartners vaak verschillende betekenis geven aan hetzelfde begrip. Een voorbeeld is de vrijheid van meningsuiting. In tegenstelling tot wat nog wel eens gezegd wordt, is dat ook voor moslims een belangrijke waarde: zolang die vrijheid maar in het teken staat van de waarheidsvinding en niet gebruikt wordt om nodeloos te kwetsen. Een fundamenteel gesprek over wat bepaalde waarden en normen betekenen is dus van groot belang.

Verwerking: Na de drie inleidingen werden vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties en diaconieën gevraagd naar hun reactie op de lezingen en naar hun ervaringen met dialoogwerk. Vertegenwoordigers van een aantal Utrechtse diaconieën, het Utrechts Platform voor Levensbeschouwing en Religie, Stek Den Haag, en Communication Middle East reageerden en vertelden hoe zij vanuit hun eigen visie en overtuigingen werkte aan het bevorderen van vrijheid en dialoog.

Conclusie: Ook al is ‘de boel bij elkaar houden’ niet een idee waar mensen de straat voor opgaan, uit de analyses blijkt dat er nog wel heel veel werk te verzetten is om dat doel te bereiken. De angst voor groeiend antisemitisme verdient brede erkenning en vervolgens is actie nodig. En het is van belang om in het maatschappelijk debat meer oog te hebben voor het wereldwijde perspectief: moslims voelen zich solidair met wat er in het Midden Oosten met geloofsgenoten gebeurt. Voor Joden geldt dat niet anders. In een multiculturele samenleving heeft iedereen zijn eigen grensoverschrijdende loyaliteiten. Die solidariteit leidt soms tot erg selectieve verontwaardiging en dat is een maatschappelijk risico. Het is belangrijk dat het leed van alle partijen herkend en gezien wordt. Dat is in ieder geval een van de factoren die bepaalt of het uiteindelijk mogelijk is om de boel bij elkaar te houden.

Advertenties

Een gedachte over “Verslag: Toujours Charlie?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s